Bu yazıda Tuzlukayadegirmen ekibiyle birlikte Group olmak için kaç şirket lazım konusunu adım adım keşfedeceğiz.
Bir topluluğu topluluk yapan şey kaç kişiden oluştuğu mudur, yoksa ortak bir amaç etrafında birleşmesi mi? Aynı soruyu şirketler dünyasına taşıdığımızda karşımıza ilginç bir mesele çıkar: Birden fazla şirketin bulunması, onları otomatik olarak bir grup hâline getirir mi? Yoksa aralarında hukuki, ekonomik ve yönetsel bir bağın kurulması mı gerekir?
Bu sorunun cevabı yalnızca ticaret hukuku açısından değil, etik, ontoloji ve bilgi kuramı açısından da düşündürücüdür. Çünkü şirketler grubu kavramı, sayıların ötesinde bir bütünlük ve ortaklık anlayışını temsil eder.
Türkiye’de şirketler grubu veya şirketler topluluğu oluşturmak için genel olarak en az iki şirketin bulunması gerekir. Ancak yalnızca iki ayrı şirket kurmak, kendiliğinden hukuki anlamda şirketler topluluğu meydana getirmez.
Türk Ticaret Kanunu’nun 195. maddesi, şirketler topluluğunu hâkimiyet ilişkisi üzerinden düzenler. Buna göre bir ticaret şirketinin başka bir ticaret şirketi üzerinde doğrudan veya dolaylı kontrol gücüne sahip olması, şirketler topluluğu ilişkisinin temel unsurlarındandır.
Dolayısıyla şu ayrımı yapmak gerekir:
– İki şirketin aynı kişiye ait olması tek başına her durumda şirketler topluluğu niteliğini doğurmaz.
– Şirketler arasında hâkimiyet ilişkisi bulunması önemlidir.
– Hâkimiyet, oy hakları, yönetim organını belirleme gücü veya sözleşmesel ilişkiler gibi farklı yollarla kurulabilir.
– Şirketler topluluğunda bir hâkim şirket ve en az bir bağlı şirket bulunur.
Bu noktada asıl mesele şirketlerin sayısı değil, aralarındaki ilişkinin niteliğidir.
Ontoloji, varlığın ne olduğunu ve nasıl tanımlanabileceğini araştırır. Şirketler grubu kavramına bu açıdan yaklaşıldığında önemli bir soru ortaya çıkar: Birbirinden bağımsız tüzel kişiliklere sahip şirketler hangi koşullarda tek bir ekonomik bütün olarak değerlendirilebilir?
Aristoteles’in bütün ve parçalar arasındaki ilişkiye yönelik düşünceleri burada anlamlı bir karşılaştırma sunar. Bir bütün, yalnızca parçalarının yan yana gelmesinden ibaret değildir. Parçalar arasında belirli bir düzen ve ilişki bulunmalıdır.
Şirketler açısından da benzer bir durum söz konusudur. İki şirketin aynı sektörde faaliyet göstermesi veya aynı adreste bulunması onları mutlaka bir grup yapmaz. Ancak birinin diğerinin yönetimini ve stratejik kararlarını belirleyebilmesi, aralarında yapısal bir bütünlük oluşturabilir.
Şirketler topluluğunun oluşumunda şu unsurlar önem taşır:
– Kontrol ilişkisi: Bir şirketin diğerinin kararlarını etkileyebilmesi.
– Yönetim bütünlüğü: Şirketlerin stratejik kararlarının ortak bir merkezden yönlendirilmesi.
– Ekonomik bağımlılık: Bağlı şirketin faaliyetlerinin hâkim şirketin kararlarından etkilenmesi.
– Hukuki bağlantı: Pay sahipliği, oy hakları veya sözleşmeler aracılığıyla hâkimiyet kurulması.
Bu yaklaşım, şirketler grubunun yalnızca ticari bir isim değil, belirli ilişkiler ağı olduğunu gösterir.
Etik, doğru ve yanlış davranışların hangi ölçütlere göre değerlendirileceğini araştırır. Şirketler topluluğu söz konusu olduğunda en önemli etik sorunlardan biri, karar alma gücü ile sorumluluk arasındaki ilişkidir.
Örneğin bir holdingin bağlı şirketlerinden biri çalışanlarını ilgilendiren önemli bir karar aldığında, bu kararın arkasında hâkim şirketin yönlendirmesi bulunabilir. Böyle bir durumda sorumluluğun yalnızca kararın uygulandığı şirkete yüklenmesi adil midir?
Immanuel Kant’ın ahlak felsefesi, insanın yalnızca bir araç olarak görülmemesi gerektiğini savunur. Bu düşünce şirketler dünyasına uyarlandığında çalışanların, müşterilerin ve tedarikçilerin yalnızca ekonomik hedeflere ulaşmak için kullanılan unsurlar olarak değerlendirilmemesi gerektiği sonucuna ulaşılır.
John Rawls’un adalet yaklaşımı da şirketler topluluğundaki güç dağılımını sorgulamak açısından önemlidir. Ekonomik kararların faydaları bir şirkette toplanırken risklerin diğer bağlı şirketlere aktarılması, adalet tartışmasını beraberinde getirir.
Şirketler topluluğunda karşılaşılabilecek başlıca etik sorunlar şunlardır:
– Hâkim şirketin bağlı şirketlerin menfaatlerini ikinci plana atması.
– Ekonomik risklerin şirketler arasında adaletsiz biçimde dağıtılması.
– Çalışanların ve küçük yatırımcıların karar süreçlerinden uzak tutulması.
– Şirketlerin hukuki bağımsızlığının kötüye kullanılması.
Bu nedenle şirketler grubu oluşturmak, yalnızca ekonomik büyüme fırsatı değil, aynı zamanda daha geniş bir sorumluluk alanı anlamına gelir.
Bilgi kuramı, bilginin kaynağını, doğruluğunu ve nasıl elde edildiğini inceler. Şirketler topluluğunun belirlenmesinde de görünür bilgiler ile gerçek kontrol ilişkileri arasında fark bulunabilir.
Örneğin iki şirketin ortakları farklı kişiler olabilir. Ancak oy hakları, sözleşmeler veya yönetim ilişkileri incelendiğinde bir şirketin diğerini fiilen kontrol ettiği anlaşılabilir.
Burada Platon’un görünüş ve gerçeklik ayrımı hatırlanabilir. Dışarıdan birbirinden bağımsız görünen iki şirket, gerçekte aynı karar merkezine bağlı olabilir.
Şirketler topluluğunun değerlendirilmesinde yalnızca ticaret sicilindeki kayıtlara bakmak yeterli olmayabilir. Şu soruların da araştırılması gerekir:
1. Şirketlerin oy hakları kimlerin kontrolündedir?
2. Yönetim organlarının oluşumunda belirleyici güç kimdedir?
3. Şirketler arasında hâkimiyet sözleşmesi bulunmakta mıdır?
4. Bir şirket diğerinin stratejik kararlarını etkileyebilmekte midir?
Bu sorular, hukuki görünümün arkasındaki ekonomik gerçekliğin anlaşılmasına yardımcı olur.
Günümüzde dijital şirketler, uluslararası holdingler ve karmaşık ortaklık yapıları nedeniyle bu değerlendirme daha da önem kazanmıştır. Özellikle farklı ülkelerde faaliyet gösteren şirketlerde mülkiyet ile fiilî kontrol her zaman aynı yerde bulunmayabilir.
Şirketler topluluğu kavramını farklı filozofların düşünceleriyle karşılaştırmak, konunun yalnızca hukuki bir sınıflandırmadan ibaret olmadığını gösterir.
Filozof Şirketler grubuyla ilişkili düşünce
Aristoteles Bütün ile parçalar arasındaki düzen
Platon Görünüş ve gerçeklik ayrımı
Immanuel Kant Ahlaki sorumluluk ve insan onuru
John Rawls Adalet ve kaynakların dağılımı
Max Weber Otorite, örgütlenme ve bürokrasi
Özellikle Max Weber’in otorite ve örgütlenme üzerine düşünceleri, modern şirketlerin yönetim yapısını anlamak açısından değerlidir. Hâkim şirketin bağlı şirketler üzerindeki karar gücü, kurumsal otoritenin ekonomik hayattaki örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Günümüz ekonomisinde şirketler grubu oluşturmak, farklı sektörlerde faaliyet göstermeyi ve ekonomik riskleri yönetmeyi kolaylaştırabilir. Teknoloji, enerji, finans ve üretim sektörlerinde faaliyet gösteren büyük şirket toplulukları bu yapının yaygın örnekleridir.
Ancak ekonomik büyüme her zaman toplumsal fayda anlamına gelmez. Büyük şirket gruplarının piyasa üzerindeki etkisi, rekabet, şeffaflık ve kurumsal yönetim tartışmalarını gündeme getirir.
Çağdaş felsefede de kurumsal sorumluluğun sınırları tartışılmaktadır. Bir şirketin kararları başka şirketlerin çalışanlarını, müşterilerini ve toplumun genelini etkiliyorsa sorumluluk yalnızca tüzel kişiliğin sınırları içinde değerlendirilebilir mi?
Bu soru, şirketler hukukunun geleceğinde önemli bir tartışma alanı olmaya devam etmektedir.
Group veya şirketler topluluğu oluşturmak için temel olarak en az iki şirket gerekir. Ancak Türk Ticaret Kanunu bakımından belirleyici olan yalnızca şirket sayısı değildir. Şirketler arasında kanunda belirtilen koşullara uygun bir hâkimiyet ilişkisinin bulunması gerekir.
Felsefi açıdan değerlendirildiğinde ise şirketler grubu, bütün ile parçaların ilişkisini, ekonomik gücün etik sınırlarını ve gerçek kontrolün nasıl anlaşılacağını sorgulatan bir yapıdır.
Aristoteles’in bütünlük anlayışı, Kant’ın ahlaki sorumluluk ilkesi ve Platon’un görünüş-gerçeklik ayrımı bu konuyu farklı açılardan değerlendirmemizi sağlar.
Sonuçta şu sorular üzerinde düşünmek gerekir: İki şirketi tek bir ekonomik güç hâline getiren şey ortak sahiplik midir, yoksa kararları belirleme gücü müdür? Bir şirket diğerini yönetebiliyorsa onun sonuçlarından ne ölçüde sorumlu olmalıdır? Ekonomik büyüme ile etik sorumluluk arasında nasıl bir denge kurulabilir?
Belki de şirketler grubunu anlamanın en doğru yolu, kaç şirketten oluştuğuna bakmakla yetinmeyip bu şirketlerin birbirleri üzerinde nasıl bir güç kurduğunu sorgulamaktır.